Câu trả lời ngắn: nếu sáng tạo nghĩa là tạo ra thứ mới và có giá trị, thì AI hiện nay làm được một phần đáng kể, nhất là ghép các ý quen thuộc theo cách lạ và tìm tòi trong một khuôn khổ có sẵn. Nhưng kiểu sáng tạo phá khuôn, đổi luật chơi, và cái ý muốn nói điều gì đó với người khác thì vẫn chủ yếu thuộc về con người. Câu trả lời còn tuỳ bạn định nghĩa sáng tạo theo sản phẩm hay theo quá trình.
Bài này dùng cách chia ba kiểu sáng tạo của nhà nghiên cứu Margaret Boden để xem AI đứng ở đâu, kể lại một nước cờ nổi tiếng từng khiến giới cờ vây sững sờ, giải thích vì sao sản phẩm AI hay giống nhau, và gợi ý cách dùng AI mà không làm nghèo đi phần sáng tạo của chính bạn.
Ba kiểu sáng tạo theo Margaret Boden
Nhà khoa học nhận thức Margaret Boden, trong cuốn sách về tâm trí sáng tạo xuất bản năm 1990, chia sáng tạo thành ba kiểu. Cách chia này được dùng rộng rãi khi bàn về sáng tạo của máy vì nó tách được những thứ hay bị gộp làm một.
| Kiểu sáng tạo | Nghĩa là gì | Ví dụ ở người | AI hiện nay |
|---|---|---|---|
| Kết hợp | Ghép những ý quen thuộc theo cách chưa ai ghép | Ẩn dụ mới, câu đùa, món ăn pha trộn hai vùng miền | Làm rất tốt, vì đã thấy vô số ý để ghép |
| Khám phá | Tìm tòi trong một khuôn khổ có sẵn tới những chỗ chưa ai tới | Một bài lục bát mới đúng luật, một giai điệu mới trong một điệu dân ca | Làm khá tốt, đôi khi tìm ra lối đi bất ngờ |
| Biến đổi | Thay đổi chính khuôn khổ, khiến điều trước đó không thể nghĩ tới trở thành có thể | Thơ Mới phá luật thơ cũ, hội hoạ lập thể | Hiếm thấy bằng chứng rõ; còn tranh luận |
Phần lớn sản phẩm AI mà người dùng thấy hằng ngày, như bài thơ, bức tranh, câu khẩu hiệu, thuộc kiểu kết hợp. Kiểu khám phá thì đã có ví dụ đáng chú ý, như chuyện nước cờ ở mục sau. Kiểu biến đổi là chỗ các nhà nghiên cứu bất đồng nhiều nhất: có người cho rằng máy về nguyên tắc không làm được, có người cho rằng chỉ là chưa.
Nước cờ 37: khi máy làm điều chuyên gia không ngờ
Năm 2016, hệ thống AlphaGo đấu năm ván cờ vây với kỳ thủ hàng đầu Lee Sedol. Ở ván thứ hai, AlphaGo đánh một nước ở vị trí mà theo kinh nghiệm truyền thống, người chơi giỏi gần như không bao giờ chọn. Các bình luận viên ban đầu tưởng máy đánh nhầm. Về sau, nước đi ấy, thường được gọi là nước 37, được nhìn nhận là then chốt cho chiến thắng và là một ý tưởng mới với chính giới cờ vây.
Đó là ví dụ rõ của sáng tạo kiểu khám phá: luật cờ vây không đổi, nhưng trong không gian nước đi khổng lồ của nó, máy tìm ra một lối mà con người đã bỏ qua hàng thế kỷ vì thói quen. Sau trận đấu, nhiều kỳ thủ chuyên nghiệp học lại từ các ván của máy, và cách chơi cờ vây của con người cũng thay đổi theo.
Ví dụ này cũng cho thấy giới hạn. AlphaGo sáng tạo trong một trò chơi có luật rõ ràng và có cách chấm thắng thua tuyệt đối. Trong văn chương, hội hoạ, âm nhạc, không có cách chấm như vậy; cái "hay" phụ thuộc vào người thưởng thức, vào bối cảnh văn hoá, vào điều tác giả muốn nói. Ở những lĩnh vực đó, câu hỏi AI có sáng tạo không khó trả lời hơn nhiều.
Vì sao thơ, tranh, ý tưởng của AI hay na ná nhau
Nhiều người dùng nhận ra một điều sau vài tuần: bài thơ AI viết đọc trôi chảy nhưng giống nhau, tranh AI vẽ đẹp nhưng cùng một kiểu ánh sáng, ý tưởng AI gợi ý hợp lý nhưng quen quen. Nguyên nhân nằm ở cách mô hình tạo nội dung: nó chọn những lựa chọn có khả năng cao, tức là gần với cái phổ biến trong dữ liệu. Cái phổ biến thì an toàn, dễ chịu, nhưng ít bất ngờ.
Các công cụ có tham số điều chỉnh độ ngẫu nhiên, giúp câu trả lời đa dạng hơn, nhưng tăng quá thì nội dung rời rạc, vô nghĩa. Sự mới mẻ có giá trị của con người không đến từ ngẫu nhiên, mà từ một góc nhìn riêng: trải nghiệm của chính người viết, ký ức về một con phố, nỗi ám ảnh riêng. Mô hình không có góc nhìn riêng như vậy, nên khi không được bạn đưa vào, nó trở về giọng trung bình.
Một nghiên cứu công bố năm 2024 về viết truyện ngắn có gợi ý từ AI cho thấy một mặt khác của chuyện này: từng truyện có AI hỗ trợ được người đọc chấm là sáng tạo hơn, nhưng các truyện ấy lại giống nhau hơn so với nhóm tự viết. Nếu nhiều người cùng dựa vào một công cụ, tổng thể có thể nghèo đi dù từng bài khá lên. Đây là kết quả của một nghiên cứu, cần thêm kiểm chứng, nhưng đáng để người làm sáng tạo lưu ý.
Sáng tạo theo sản phẩm hay theo quá trình
Nhìn theo sản phẩm. Nếu chỉ hỏi thứ được tạo ra có mới và có giá trị không, thì nhiều sản phẩm AI qua được. Trong một số thử nghiệm, người đọc không phân biệt được bài thơ ngắn hay bức tranh do AI hay do người làm. Theo cách nhìn này, AI có sáng tạo ở một mức nào đó.
Nhìn theo quá trình. Nếu hỏi người sáng tạo có ý định không, có chọn lựa vì một điều muốn nói không, có trải qua mày mò, thất bại, thay đổi không, thì AI khác hẳn. Mô hình không muốn nói gì; nó trả lời yêu cầu. Theo cách nhìn này, phần sáng tạo nằm ở người đặt yêu cầu và chọn lọc kết quả.
Nhìn theo quan hệ. Nghệ thuật cũng là quan hệ giữa người làm và người thưởng thức: ta xúc động một phần vì biết sau bài thơ có một con người đã sống điều đó. Khi biết bài thơ do máy viết, nhiều người đọc thấy nó bớt ý nghĩa, dù chữ không đổi một dấu.
Không cách nhìn nào sai. Ba cách nhìn trả lời ba câu hỏi khác nhau. Tranh luận thường bế tắc vì mỗi bên dùng một cách mà không nói ra. Khi đọc ý kiến về sáng tạo của AI, hãy xem người viết đang nhìn theo cách nào.
Trong khoa học, AI có tìm ra điều mới không
Ngoài nghệ thuật, câu hỏi sáng tạo còn có một mặt ít ồn ào hơn nhưng có hệ quả lớn: khám phá khoa học. Ví dụ nổi bật là bài toán dự đoán cấu trúc ba chiều của protein, một câu hỏi sinh học tồn tại hàng chục năm. Năm 2020, hệ thống AlphaFold đạt độ chính xác cao trong cuộc thi đánh giá dự đoán cấu trúc protein, và năm 2024 giải Nobel Hoá học được trao một phần cho hai nhà nghiên cứu phát triển hệ thống này, cùng một nhà khoa học thiết kế protein bằng máy tính.
Đây là sáng tạo theo nghĩa nào? AlphaFold không đặt ra câu hỏi, không chọn đề tài, không tự quyết định protein là thứ đáng nghiên cứu. Những việc đó do con người làm. Nhưng trong không gian lời giải rất lớn, nó tìm ra đáp án mà phương pháp cũ mất nhiều năm mới tìm được, và các nhà khoa học dùng kết quả của nó để đi tiếp. Nó gần với sáng tạo kiểu khám phá trong một bài toán có tiêu chí đúng sai rõ ràng.
Với các mô hình ngôn ngữ, chuyện tự đưa ra giả thuyết khoa học mới có giá trị còn đang được thử nghiệm và tranh luận. Mô hình gợi ý được nhiều hướng, nhưng phần lớn gợi ý cần chuyên gia sàng lọc, và lỗi bịa khiến không thể tin ngay. Tin "AI tự phát minh ra điều X" nên được đọc kỹ xem vai trò của người và máy được chia thế nào.
Ai là tác giả khi có AI tham gia
Câu hỏi sáng tạo kéo theo câu hỏi tác giả. Nếu bạn gõ một câu yêu cầu và AI vẽ ra bức tranh, ai là người sáng tạo? Nhiều người làm nghề cho rằng câu yêu cầu ngắn chưa đủ để gọi là sáng tác, giống như đặt món ở quán không làm ta thành đầu bếp. Ngược lại, khi bạn phác thảo, chọn lọc qua hàng chục phiên bản, sửa tay, ghép, thì phần đóng góp của bạn lớn hơn nhiều.
Về mặt pháp lý, nhiều nơi trên thế giới đang theo hướng chỉ bảo hộ phần do con người đóng góp sáng tạo, nhưng quy định còn đang hình thành và khác nhau giữa các nước. Chi tiết về quyền tác giả với sản phẩm có AI tham gia nên tìm ở các trang chuyên về bản quyền như AI Bản Quyền và kiểm văn bản pháp luật hiện hành; bài này không đi vào đó.
Về mặt nghề nghiệp, một nguyên tắc đơn giản đang được nhiều người làm sáng tạo áp dụng: nói rõ khi có dùng AI và dùng ở khâu nào. Sự minh bạch giữ niềm tin của người xem, người đọc, và giúp chính bạn nhìn rõ phần nào là của mình.
Dùng AI mà không làm nghèo phần sáng tạo của mình
Nếu bạn viết, vẽ, làm nhạc, dạy học hay chỉ đơn giản muốn giữ đầu óc linh hoạt, vài cách dùng dưới đây giúp AI thành chỗ thử ý tưởng thay vì chỗ thay bạn nghĩ:
- Tự nghĩ trước ít nhất vài ý của mình, rồi mới hỏi AI, để không bị ý đầu tiên của máy neo lại.
- Yêu cầu AI đưa ra những ý mà nó cho là quen thuộc nhất, rồi chủ động tránh chúng.
- Đưa vào chất liệu riêng: một kỷ niệm, một chi tiết địa phương, một quan sát của chính bạn. Thứ đó máy không có sẵn.
- Dùng AI để phản biện bản nháp, chỉ ra chỗ sáo, chỗ mơ hồ, thay vì để nó viết lại toàn bộ.
- Giữ những buổi làm việc hoàn toàn không có AI, để tay nghề và giọng riêng không teo đi.
- Với trẻ em, để trẻ vẽ, viết, kể chuyện bằng tay trước; AI chỉ là trò chơi phụ sau đó, không thay phần tự làm.
Các trang chuyên về viết, vẽ với AI trong hệ có hướng dẫn thao tác cụ thể. Điều bài này muốn giữ lại là: AI rất giỏi đưa ra cái phổ biến, nên phần quý nhất bạn mang tới là cái không phổ biến, tức là chính bạn.
Câu hỏi thường gặp
AI có thể viết ra một tác phẩm văn học lớn không?
Chưa có ví dụ được giới phê bình công nhận rộng rãi. Mô hình viết được những đoạn văn hay, nhưng tác phẩm lớn thường cần một tầm nhìn xuyên suốt, một điều tác giả trăn trở lâu năm, và sự nhất quán qua hàng trăm trang. Đó là những chỗ AI hiện nay còn yếu.
Vì sao tranh AI đẹp mà xem nhiều lại thấy chán?
Vì mô hình hướng về những lựa chọn phổ biến trong dữ liệu: bố cục cân đối, ánh sáng đẹp, màu sắc dễ chịu. Xem một bức thì ấn tượng, xem nhiều thì nhận ra công thức chung. Người vẽ có phong cách riêng tạo ra độ lệch có chủ đích mà máy ít tự tạo.
AI có thể giúp người không có năng khiếu sáng tạo không?
Có, ở mức giúp thể hiện ý tưởng mà trước đây cần kỹ năng kỹ thuật, như vẽ minh hoạ hay phối nhạc nền. Nhưng phần ý tưởng, chọn lọc, và góc nhìn vẫn đến từ người dùng. Người dùng có ý tưởng rõ thường nhận được kết quả tốt hơn hẳn người chỉ gõ yêu cầu chung chung.
Sáng tạo của AI có phải chỉ là sao chép không?
Không hẳn. Mô hình hiếm khi chép nguyên văn một tác phẩm, mà tạo nội dung mới từ những quy luật học được. Tuy vậy, nó có thể tái tạo phong cách của một nghệ sĩ cụ thể hoặc đôi khi lặp lại gần nguyên văn đoạn rất phổ biến, và đó là lý do có tranh cãi về dữ liệu huấn luyện.
Giáo viên có nên cấm học sinh dùng AI trong bài sáng tạo không?
Cấm hoàn toàn khó thực hiện và bỏ lỡ cơ hội dạy cách dùng đúng. Nhiều giáo viên chọn cách chia bài: phần nháp ý tưởng và phần viết chính làm tay trên lớp, phần chỉnh sửa có thể dùng AI và phải ghi rõ đã dùng ở đâu. Điều quan trọng là không chấm điểm hay xếp hạng học sinh nhỏ theo sản phẩm có máy làm thay.