Một ảnh chụp màn hình đoạn chat với AI là loại bằng chứng rất yếu: nó có thể bị chỉnh sửa, bị cắt khỏi bối cảnh, là kết quả của câu lệnh dẫn dắt nằm ngoài khung ảnh, đến từ phiên bản cũ, hoặc là lần hiếm hoi trong nhiều lần thử. Ngay cả khi ảnh là thật, nó chỉ cho thấy chatbot đã viết ra câu đó một lần, trong điều kiện bạn không biết.
Những ảnh như vậy lan rất nhanh trên mạng xã hội, theo hai hướng: chatbot nói điều ngớ ngẩn để chế giễu, hoặc chatbot nói điều đáng sợ, nhạy cảm để gây sốc. Bài này giải thích vì sao loại ảnh này khó tin, cách đọc nó cho đúng, và khi nào một đoạn chat lan truyền thực sự đáng chú ý.
Năm lý do ảnh chụp đoạn chat không đáng tin như vẻ ngoài
Dễ chỉnh sửa. Giao diện chatbot là trang web hoặc ứng dụng, chữ trên đó có thể bị thay đổi trước khi chụp bằng những thao tác đơn giản mà không để lại dấu vết trên ảnh. Ảnh chụp không phải là bản ghi có xác thực.
Bị cắt khỏi bối cảnh. Ảnh thường chỉ có một hai lượt cuối. Những lượt trước có thể đã yêu cầu chatbot đóng vai, viết truyện, trả lời theo kiểu hài hước, hoặc nói điều ngược lại để thử nghiệm.
Câu lệnh dẫn dắt ẩn. Nhiều chatbot cho phép người dùng cài sẵn hướng dẫn riêng, áp cho mọi cuộc trò chuyện, và hướng dẫn này không hiện trong khung chat. Một người có thể cài "luôn trả lời một cách cay độc" rồi chụp câu trả lời cay độc.
Lần hiếm trong nhiều lần. Mô hình có yếu tố ngẫu nhiên. Người muốn có ảnh gây sốc có thể hỏi đi hỏi lại hàng chục lần, chụp lại lần kỳ lạ nhất. Bạn chỉ thấy lần đó.
Phiên bản cũ. Chatbot được cập nhật liên tục. Một lỗi có thật cách đây vài tháng có thể đã được sửa, nhưng ảnh vẫn lan truyền như chuyện mới. Ngược lại, một ảnh mới cũng không cho biết chatbot sẽ trả lời thế nào vào ngày mai.
Hai kiểu ảnh lan truyền và vì sao chúng hấp dẫn
Kiểu thứ nhất là ảnh chế giễu: chatbot đếm sai số chữ cái trong một từ, trả lời sai câu đố đơn giản, khẳng định điều vô lý. Loại ảnh này lan vì vui, và vì nó cho người xem cảm giác mình thông minh hơn cỗ máy được quảng cáo rầm rộ. Nhiều lỗi trong số đó là thật, phản ánh những giới hạn có thật của mô hình ngôn ngữ, như việc mô hình xử lý chữ theo từng mảnh nên đếm chữ cái kém. Cơ chế này có bài giải thích riêng trong danh mục vì sao AI bịa.
Kiểu thứ hai là ảnh gây sốc: chatbot nói lời đe doạ, bày tỏ ý muốn thoát ra, đưa ra nhận định cực đoan, nói xấu một nhóm người. Loại ảnh này lan vì gây sợ hãi hoặc phẫn nộ, hai cảm xúc lan nhanh nhất trên mạng. Đây cũng là kiểu dễ bị dựng nhất, vì người muốn gây chú ý có động cơ dẫn dắt chatbot tới đúng câu đó.
Điểm chung của cả hai kiểu là người xem có xu hướng tin ngay vì ảnh trông giống giao diện thật mà họ quen thuộc. Cảm giác "tận mắt thấy" khiến ta bỏ qua câu hỏi cơ bản: ai chụp, chụp trong điều kiện nào, và vì sao họ chia sẻ.
Ở Việt Nam, những ảnh này thường đi qua các nhóm chat gia đình, nhóm phụ huynh, nhóm đồng nghiệp, nơi người ta tin nhau và ít khi hỏi lại nguồn. Một ảnh chế giễu có thể khiến người lớn tuổi nghĩ AI chẳng dùng được việc gì; một ảnh gây sốc có thể khiến phụ huynh cấm con đụng tới mọi công cụ. Cả hai phản ứng đều xuất phát từ một khung hình duy nhất không đại diện.
Kiểm một ảnh chụp đoạn chat theo năm bước
Khi thấy một ảnh chụp đoạn chat AI gây chú ý, bạn có thể làm những việc sau trước khi tin hay chia sẻ:
- Tìm người đăng đầu tiên. Ảnh thường bị đăng lại nhiều lần; người đăng gốc có thể đã giải thích bối cảnh hoặc thừa nhận đó là đùa.
- Tìm xem có đường liên kết chia sẻ cuộc trò chuyện không. Một số dịch vụ cho phép chia sẻ cả cuộc trò chuyện qua đường liên kết, cho thấy nhiều bối cảnh hơn ảnh chụp, dù vẫn có thể không hiện hướng dẫn cài sẵn.
- Để ý ngày tháng và giao diện. Giao diện cũ cho thấy ảnh có thể từ phiên bản trước.
- Thử hỏi lại câu tương tự, nếu câu hỏi vô hại. Nếu chatbot trả lời khác hẳn qua vài lần, ảnh lan truyền có thể là lần hiếm. Lưu ý kết quả của bạn cũng chỉ là vài lần thử.
- Tìm phản hồi của nhà cung cấp hoặc của báo chí có biên tập. Với những ảnh gây sốc lan rộng, thường có người kiểm chứng và giải thích.
Không phải lúc nào cũng xác minh được. Khi không xác minh được, cách xử lý đúng là giữ nghi ngờ và không chia sẻ kèm lời khẳng định. Hướng dẫn kiểm chứng ảnh và tin trên mạng nói chung có ở AI Tin Tức.
"Chính AI xác nhận": khi ảnh chat được dùng làm nguồn
Một biến thể đáng lo hơn là ảnh chụp đoạn chat được dùng như nguồn thông tin: "hỏi AI thì AI nói người này từng làm điều X", "AI xác nhận sự kiện Y có thật", "AI phân tích rằng sản phẩm Z an toàn". Người đăng dùng uy tín của công nghệ để làm câu chuyện của mình nặng ký hơn.
Vấn đề là chatbot không phải nguồn tin. Nó tạo ra văn bản nghe hợp lý dựa trên những gì đã học và những gì được hỏi, và có thể bịa chi tiết về người thật, sự kiện thật một cách rất tự tin, nhất là với người ít được nhắc tới hoặc chuyện mới xảy ra. Câu hỏi dẫn dắt như "vì sao người A lại làm điều xấu đó" còn khiến chatbot dễ trả lời theo giả định có sẵn trong câu.
Khi gặp ảnh dạng này, câu hỏi đúng không phải "AI có nói vậy không" mà là "điều đó có đúng không, và nguồn gốc thật ở đâu". Nếu chuyện liên quan tới danh dự của một người cụ thể, việc chia sẻ một lời khẳng định chưa kiểm chứng có thể gây hại thật cho họ, dù câu đó do chatbot viết ra.
Ảnh chat trong quảng cáo và lời mời chào
Ảnh chụp đoạn chat còn xuất hiện trong quảng cáo, nhất là quảng cáo khoá học và dịch vụ hứa hẹn kiếm tiền nhanh: "AI đã dự đoán đúng giá", "AI chấm sản phẩm này điểm tối đa", "AI viết hộ một kế hoạch kinh doanh lãi lớn". Ảnh tạo cảm giác có một bên thứ ba khách quan đứng sau lời mời chào.
Những ảnh như vậy có đủ các vấn đề đã nêu: có thể sửa, có thể chọn lọc, có thể dẫn dắt. Thêm vào đó, mô hình ngôn ngữ không có khả năng dự đoán giá hay kết quả kinh doanh đáng tin cậy, và câu trả lời của nó phụ thuộc rất nhiều vào cách hỏi. Một ảnh "AI dự đoán đúng" có thể là lần trúng trong rất nhiều lần hỏi, hoặc được chụp sau khi biết kết quả.
Quy tắc đơn giản: ảnh chụp chatbot không bao giờ là lý do đủ để chuyển tiền, mua sản phẩm hay tham gia một chương trình. Nếu người bán dựa vào "AI xác nhận" để thuyết phục bạn, đó là dấu hiệu nên dừng lại. Các kiểu lừa đảo dùng danh nghĩa AI được tổng hợp kỹ ở AI Bảo Mật.
Khi nào một đoạn chat lan truyền thật sự đáng chú ý
Không phải mọi đoạn chat lan truyền đều nên bỏ qua. Có những trường hợp chúng cho thấy vấn đề thật mà nhà cung cấp cần sửa: chatbot đưa lời khuyên nguy hiểm về sức khoẻ, tiết lộ thông tin đáng lẽ không được tiết lộ, cư xử bất thường với người dùng dễ tổn thương. Những phát hiện như vậy đã góp phần khiến các công ty điều chỉnh sản phẩm.
Dấu hiệu một đoạn chat đáng chú ý thật là: người đăng cung cấp đủ bối cảnh, nhiều người khác làm lại được với câu hỏi tương tự, nhà cung cấp phản hồi hoặc thừa nhận, và vấn đề liên quan tới an toàn của người dùng chứ không chỉ là lỗi vui. Khi các dấu hiệu này có mặt, đoạn chat chuyển từ chuyện mạng xã hội thành thông tin có giá trị.
Nếu chính bạn gặp một câu trả lời đáng lo từ chatbot, cách có ích nhất là dùng chức năng báo lỗi trong ứng dụng và ghi lại đủ bối cảnh. Nếu muốn chia sẻ để cảnh báo người khác, hãy chia sẻ trung thực: nói rõ đã hỏi gì, đã thử bao nhiêu lần, và che thông tin cá nhân trong ảnh.
Thói quen nhỏ khi bạn là người chia sẻ
Ai cũng có lúc muốn chia sẻ một đoạn chat thú vị. Vài thói quen giúp ảnh bạn đăng không trở thành nguồn hiểu lầm:
- Kèm một dòng bối cảnh: đã hỏi gì trước đó, có yêu cầu đóng vai hay không.
- Nói rõ đây là một lần thử, không phải cách chatbot luôn trả lời.
- Nếu là lỗi vui, nói là lỗi vui; đừng đóng khung nó thành bằng chứng "AI vô dụng".
- Nếu là câu trả lời đáng lo, đừng thêm lời bình gây hoảng; mô tả đúng điều đã xảy ra.
- Che tên, số điện thoại, địa chỉ, thông tin công việc có trong ảnh trước khi đăng.
- Ghi ngày, vì chatbot thay đổi theo thời gian.
Những thói quen này nghe nhỏ, nhưng khi được nhiều người làm, chúng làm môi trường thông tin về AI bớt nhiễu. Người đọc ảnh của bạn sẽ có đủ dữ kiện để tự đánh giá, thay vì phải đoán.
Với giáo viên, một ảnh đoạn chat lan truyền cũng là tài liệu tốt cho tiết học về tư duy phản biện: cho học sinh xem ảnh, rồi cùng liệt kê những điều ảnh không cho biết. Bài tập này dạy kỹ năng đọc nguồn mà không cần kiến thức kỹ thuật.
Câu hỏi thường gặp
Ảnh chụp đoạn chat với AI có làm giả được không?
Có, khá dễ. Chữ trên giao diện chatbot có thể bị thay đổi trước khi chụp mà ảnh không để lại dấu vết rõ ràng. Vì vậy ảnh chụp không nên được coi là bằng chứng chắc chắn về điều chatbot đã nói.
Vì sao tự hỏi lại câu đó mà chatbot trả lời khác?
Vì mô hình có yếu tố ngẫu nhiên khi chọn chữ, nhà cung cấp có thể đã cập nhật, và người đăng ảnh có thể đã dùng hướng dẫn cài sẵn hoặc các lượt hỏi trước để dẫn dắt. Câu trả lời khác không chứng minh ảnh giả, nhưng cho thấy ảnh không đại diện.
Chatbot đếm sai số chữ cái trong ảnh lan truyền là lỗi thật không?
Thường là lỗi thật. Mô hình ngôn ngữ xử lý văn bản theo từng mảnh gọi là token chứ không theo từng chữ cái, nên đếm chữ cái là việc nó hay làm kém. Lỗi này không có nghĩa mô hình vô dụng ở các việc khác.
Có nên chia sẻ ảnh chatbot nói điều đáng sợ để cảnh báo người khác?
Chỉ nên chia sẻ khi bạn biết rõ bối cảnh và mô tả trung thực. Ảnh gây sốc không kèm bối cảnh dễ gây hoảng sợ không cần thiết. Nếu thấy vấn đề an toàn thật, báo cho nhà cung cấp qua chức năng phản hồi có tác dụng hơn.
Đường liên kết chia sẻ cuộc trò chuyện có đáng tin hơn ảnh chụp không?
Thường đáng tin hơn vì do chính dịch vụ tạo ra và cho thấy nhiều lượt hơn. Tuy vậy nó có thể vẫn không hiện hướng dẫn cài sẵn của người dùng, và người chia sẻ có thể chọn cuộc trò chuyện đẹp nhất trong nhiều lần thử.
Làm sao giải thích cho người lớn tuổi khi họ tin một ảnh chatbot lan truyền?
Có thể so với ảnh chụp tin nhắn: ai cũng biết tin nhắn có thể bị cắt ghép hoặc chỉ là một phần câu chuyện. Cùng thử hỏi lại chatbot câu tương tự, nếu câu hỏi vô hại, thường giúp họ tự thấy câu trả lời không cố định.