Khoảng cách số thời AI là sự chênh lệch giữa những người dùng được AI để học, làm việc, tiếp cận dịch vụ và những người không dùng được, hoặc dùng mà không biết cách kiểm soát rủi ro. AI có thể thu hẹp khoảng cách này, vì nó cho phép nói chuyện với máy bằng lời thường thay vì học thao tác phức tạp. Nhưng nó cũng có thể nới rộng, vì người đã có lợi thế thường tận dụng công cụ mới nhanh hơn.
Bài này giải thích ba tầng của khoảng cách số mà giới nghiên cứu hay dùng, những nhóm người ở Việt Nam có nguy cơ bị bỏ lại, những chỗ AI lại mở cơ hội mới, và khoảng cách giữa các quốc gia trong cuộc đua AI.
Ba tầng của khoảng cách số
Lúc đầu, người ta hiểu khoảng cách số đơn giản là có hay không có máy tính, mạng. Về sau, các nhà nghiên cứu nhận ra có thêm những tầng sâu hơn. Với AI, cả ba tầng đều hiện diện.
| Tầng | Câu hỏi | Ví dụ với AI |
|---|---|---|
| Tiếp cận | Có thiết bị, mạng, tài khoản để dùng không? | Học sinh vùng núi không có điện thoại riêng, sóng yếu, không dùng được chatbot |
| Kỹ năng | Có biết dùng cho hiệu quả và an toàn không? | Người dùng có AI nhưng không biết nó có thể bịa, tin hết mọi câu trả lời |
| Kết quả | Việc dùng có mang lại lợi ích thật trong đời sống không? | Hai người cùng dùng AI, một người tăng thu nhập nhờ làm việc nhanh hơn, người kia chỉ dùng để giải trí |
Chính sách thường chỉ nhắm vào tầng đầu tiên: phát thiết bị, phủ sóng mạng. Nhưng nếu không có tầng kỹ năng và kết quả, khoảng cách vẫn còn, chỉ đổi hình dạng. Với AI, tầng kỹ năng đặc biệt quan trọng vì công cụ trông rất dễ dùng mà rủi ro lại khó thấy.
Những nhóm có nguy cơ bị bỏ lại ở Việt Nam
Người cao tuổi. Nhiều người lớn tuổi đã quen với điện thoại thông minh để gọi video, đọc tin, nhưng ngại thử công cụ mới và dễ là mục tiêu của lừa đảo dùng giọng nói, hình ảnh giả. Họ có thể bị bỏ lại hai lần: không hưởng lợi từ AI và lại chịu rủi ro từ AI do người khác dùng.
Người ở nông thôn, vùng núi. Hạ tầng mạng đã cải thiện nhiều, nhưng thiết bị, chi phí dữ liệu di động, và cơ hội được hướng dẫn vẫn chênh lệch so với thành phố. Dịch vụ công dần chuyển sang trực tuyến có thể làm khó những người chưa sẵn sàng.
Đồng bào dân tộc thiểu số. Các mô hình AI hiện nay hiểu tiếng Việt chưa đều, và gần như không hỗ trợ tiếng của các dân tộc thiểu số. Người không thạo tiếng Việt phổ thông gặp thêm một rào cản.
Lao động phổ thông và tự do. Người làm thuê theo ngày, buôn bán nhỏ thường không có thời gian học công cụ mới, trong khi đối thủ có điều kiện hơn dùng AI để làm quảng cáo, chăm sóc khách. Khoảng cách kinh doanh nhỏ có thể lớn dần.
Người có trình độ đọc viết hạn chế. AI dựa nhiều vào chữ, và để kiểm chứng câu trả lời cần khả năng đọc hiểu, đối chiếu. Đây là nhóm dễ bị thông tin sai dẫn dắt nhất.
Chỗ AI có thể thu hẹp khoảng cách
Điểm đặc biệt của AI so với các làn sóng công nghệ trước là giao diện bằng ngôn ngữ tự nhiên. Trước đây, muốn dùng máy tính hiệu quả phải học menu, phần mềm, cú pháp tìm kiếm. Giờ đây, một người chỉ cần nói bằng giọng địa phương, hỏi bằng câu đời thường. Với người lớn tuổi hoặc người ít học, rào cản thao tác thấp hơn nhiều.
Với người khuyết tật, AI đã mang lại công cụ thật: mô tả ảnh cho người khiếm thị, chuyển lời nói thành chữ cho người khiếm thính, đọc văn bản to lên, hỗ trợ người khó vận động điều khiển thiết bị bằng giọng nói. Những tính năng này trước đây đắt tiền hoặc không có tiếng Việt, nay đã phổ biến hơn trên điện thoại thông thường. Trang AI Đồng Hành trong hệ có bài riêng về AI hỗ trợ người cao tuổi và người khuyết tật.
AI cũng có thể đưa kiến thức chuyên môn đến gần hơn: người nông dân hỏi về sâu bệnh, người bán hàng nhỏ nhờ soạn mô tả sản phẩm, học sinh vùng xa có thêm nguồn giải thích bài. Tuy vậy, tiềm năng này chỉ thành hiện thực khi có đủ hai tầng còn lại: tiếp cận và kỹ năng kiểm chứng. Nếu không, chính những người được cho là hưởng lợi lại dễ bị thông tin sai dẫn dắt nhất.
Khoảng cách ngay trong một nơi làm việc
Khoảng cách số không chỉ nằm giữa thành thị và nông thôn mà còn hiện ra ngay trong một văn phòng. Ví dụ giả định: trong một công ty thương mại hai mươi người, vài nhân viên trẻ tự học dùng AI để soạn báo giá, tóm tắt hợp đồng, viết thư cho khách, làm xong việc trong nửa thời gian. Những đồng nghiệp lớn tuổi hơn vẫn làm theo cách cũ, không phải vì kém mà vì không ai chỉ, và ngại hỏi.
Sau một thời gian, người quản lý nhìn kết quả và đánh giá nhóm đầu năng suất cao hơn, giao việc quan trọng nhiều hơn. Khoảng cách kỹ năng biến thành khoảng cách cơ hội thăng tiến, dù kinh nghiệm nghề của nhóm sau có khi sâu hơn. Ngược lại, nhóm dùng AI nhiều nếu không được hướng dẫn kiểm tra kết quả cũng có thể gửi đi những văn bản sai mà không biết.
Cách thu hẹp ở cấp doanh nghiệp khá đơn giản: đào tạo chung cho mọi người thay vì để ai tự xoay xở, ghép cặp người giỏi công cụ với người giỏi nghiệp vụ, và đánh giá nhân viên theo chất lượng công việc chứ không chỉ theo tốc độ. Một nơi làm việc biết tận dụng cả kinh nghiệm lẫn công cụ thường mạnh hơn nơi chỉ dựa vào một phía.
Khoảng cách giữa các quốc gia
Khoảng cách số không chỉ trong một nước. Phát triển các mô hình AI lớn đòi hỏi chip đắt tiền, trung tâm dữ liệu, lượng điện lớn, và đội ngũ nghiên cứu hàng đầu. Những nguồn lực này tập trung ở một số ít quốc gia và doanh nghiệp. Phần lớn các nước còn lại chủ yếu là người dùng công nghệ do nơi khác phát triển.
Điều này dẫn đến một số lo ngại. Thứ nhất, mô hình được huấn luyện chủ yếu bằng tiếng Anh và văn hoá phương Tây có thể không hiểu đúng bối cảnh địa phương. Thứ hai, dữ liệu của người dùng ở nước khác chảy về máy chủ ở nước phát triển. Thứ ba, giá trị kinh tế từ AI có thể tập trung ở nơi sở hữu công nghệ.
Để giảm phụ thuộc, nhiều nước, trong đó có Việt Nam, đầu tư vào dữ liệu tiếng nói và văn bản tiếng Việt, mô hình ngôn ngữ trong nước, trung tâm dữ liệu, đào tạo nhân lực. Mô hình có trọng số mở do các tổ chức khác công bố cũng giúp các nhóm nghiên cứu nhỏ tinh chỉnh cho ngôn ngữ của mình. Mức độ thành công của các hướng này cần thêm thời gian để đánh giá.
Ai có thể làm gì để thu hẹp khoảng cách
Thu hẹp khoảng cách số là việc của nhiều bên. Một số hướng thường được nhắc tới:
- Nhà nước: phủ sóng và giảm chi phí mạng ở vùng khó khăn, đưa kỹ năng số và AI vào chương trình giáo dục phổ thông và giáo dục người lớn, giữ kênh trực tiếp cho người không dùng được dịch vụ trực tuyến.
- Doanh nghiệp công nghệ: đầu tư cho tiếng Việt và tiếng dân tộc thiểu số, thiết kế cho người lớn tuổi và người khuyết tật, có bản miễn phí đủ dùng.
- Trường học: dạy cách kiểm chứng và dùng AI an toàn, không giả định mọi học sinh đều có công cụ ở nhà.
- Thư viện, nhà văn hoá, hội đoàn: tổ chức buổi hướng dẫn nhỏ, nơi người không có thiết bị có thể thử.
- Gia đình: người trẻ dành thời gian hướng dẫn ông bà, cha mẹ cách dùng và cách nhận ra lừa đảo.
- Mỗi người: khi thấy một dịch vụ chỉ có thể dùng qua ứng dụng, góp ý để giữ lại lựa chọn trực tiếp.
Không có biện pháp nào tự nó đủ. Nhưng kinh nghiệm từ các làn sóng công nghệ trước cho thấy, khi để thị trường tự vận hành, khoảng cách thường rộng ra trước khi hẹp lại, và người chịu thiệt nhiều nhất là người vốn đã yếu thế.
Cách nhìn cân bằng
Có hai cách kể chuyện quen thuộc về AI và bất bình đẳng. Một cách cho rằng AI sẽ là công cụ bình đẳng hoá, đưa trí tuệ chuyên gia đến tay mọi người. Cách kia cho rằng AI sẽ làm người giàu giàu hơn, người nắm công nghệ nắm thêm quyền lực. Cả hai đều có phần đúng, và kết quả thật phụ thuộc vào lựa chọn chính sách, thiết kế sản phẩm, hành vi của người dùng.
Điều chắc chắn là công nghệ không tự động công bằng. Một công cụ miễn phí trên lý thuyết vẫn có thể chỉ được một nhóm nhỏ tận dụng tốt. Đo lường xem ai đang dùng, dùng để làm gì, và nhận được lợi ích gì là bước đầu tiên để biết khoảng cách đang hẹp lại hay rộng ra.
Với từng người, hiểu khoảng cách số giúp bạn nhìn quanh mình: trong gia đình, khu phố, nơi làm việc có ai đang bị bỏ lại không. Một buổi chiều chỉ cho người thân cách nhận ra cuộc gọi giả giọng có khi có ích hơn mọi lời bàn về chính sách. Và khi chính bạn còn lúng túng với một công cụ mới, đó cũng là dịp nhớ rằng ai rồi cũng có lúc đứng ở phía bên kia của khoảng cách, nên kiên nhẫn với người chậm hơn mình là điều ai cũng sẽ cần đến.
Câu hỏi thường gặp
Khoảng cách số là gì?
Khoảng cách số là sự chênh lệch giữa các nhóm người về khả năng tiếp cận, kỹ năng sử dụng và lợi ích nhận được từ công nghệ số. Ban đầu nó chủ yếu nói về có hay không có máy tính, mạng; nay mở rộng sang kỹ năng và kết quả sử dụng.
AI có giúp người lớn tuổi dùng công nghệ dễ hơn không?
Có tiềm năng, vì người dùng được trò chuyện bằng lời thường thay vì học thao tác. Nhưng người lớn tuổi cũng dễ bị lừa đảo dùng AI giả giọng, giả mặt. Cần có người hướng dẫn cả cách dùng lẫn cách cảnh giác.
Vì sao AI hiểu tiếng Việt kém hơn tiếng Anh?
Chủ yếu vì lượng dữ liệu tiếng Việt chất lượng cao dùng để huấn luyện ít hơn nhiều so với tiếng Anh. Phương ngữ và tiếng các dân tộc thiểu số còn ít dữ liệu hơn nữa. Chất lượng đang cải thiện nhưng khác nhau giữa các mô hình.
Người không có điện thoại thông minh có bị thiệt khi dịch vụ công dùng AI không?
Có nguy cơ nếu dịch vụ chỉ còn kênh trực tuyến. Vì vậy các khuyến nghị về chính sách thường nhấn mạnh việc giữ lại kênh trực tiếp tại quầy và có người hỗ trợ, để không ai bị loại khỏi dịch vụ công vì không dùng được công nghệ.
Các nước đang phát triển có tự làm mô hình AI được không?
Làm mô hình lớn nhất đòi hỏi nguồn lực rất lớn, nhưng nhiều nước có thể tinh chỉnh mô hình có trọng số mở cho ngôn ngữ, bối cảnh của mình, hoặc làm mô hình nhỏ chuyên dụng. Việt Nam cũng có các nhóm làm mô hình tiếng Việt.
Mỗi người có thể làm gì để giảm khoảng cách số quanh mình?
Hướng dẫn người thân lớn tuổi cách dùng công cụ cơ bản và cách nhận ra lừa đảo, chia sẻ thiết bị hoặc kiến thức với người cần, góp ý để dịch vụ giữ lại kênh trực tiếp. Những việc nhỏ trong gia đình, khu phố có tác động thật.