Tranh cãi bản quyền quanh AI xoay quanh hai câu hỏi: các hãng có được dùng tác phẩm có bản quyền để huấn luyện mô hình mà không xin phép, không trả tiền hay không; và thứ do AI tạo ra có được bảo hộ bản quyền hay không. Câu trả lời đang được định hình qua các vụ kiện, các thoả thuận cấp phép và luật mới, và khác nhau giữa các nước.
Ở một phía là nhà báo, nhà văn, hoạ sĩ, nhiếp ảnh gia, nhạc sĩ, những người thấy tác phẩm của mình bị đưa vào máy để tạo ra sản phẩm cạnh tranh với chính họ. Ở phía kia là các hãng AI, lập luận rằng máy học giống như con người đọc sách để học viết. Bài này trình bày lập luận của cả hai phía một cách cân bằng và chỉ ra những câu hỏi còn bỏ ngỏ. Đây không phải tư vấn pháp lý.
Vì sao AI cần đến tác phẩm của người khác
Để viết được câu văn trôi chảy, mô hình ngôn ngữ phải học từ lượng văn bản cực lớn: sách, báo, trang web, diễn đàn. Để vẽ được ảnh, mô hình tạo ảnh học từ hàng trăm triệu cặp ảnh và chú thích. Phần lớn nội dung chất lượng cao trong các nguồn này là tác phẩm có bản quyền của ai đó: bài báo do phóng viên viết, tranh do hoạ sĩ vẽ, ảnh do nhiếp ảnh gia chụp.
Trong nhiều năm, các nhóm nghiên cứu thu thập dữ liệu từ mạng với suy nghĩ rằng đây là việc nghiên cứu, ít ai để tâm. Khi AI tạo sinh trở thành sản phẩm thương mại có doanh thu lớn và bắt đầu cạnh tranh trực tiếp với người sáng tác, câu chuyện đổi tính chất. Người sáng tác nhận ra phong cách, câu chữ của mình xuất hiện trong sản phẩm mà họ không hề đồng ý cho dùng.
Vấn đề càng phức tạp vì các bộ dữ liệu huấn luyện thường không được công bố đầy đủ. Người sáng tác khó chứng minh tác phẩm của mình có trong đó hay không, trừ khi mô hình tái tạo gần giống nguyên văn. Cách AI học từ dữ liệu được giải thích kỹ hơn ở danh mục AI học từ đâu trên trang này.
Lập luận của người sáng tác
Dùng mà không xin phép, không trả tiền. Tác phẩm được tạo ra bằng công sức và thường là nguồn sống. Việc sao chép hàng loạt để xây dựng sản phẩm thương mại mà không xin phép bị xem là xâm phạm quyền tác giả, dù sau đó mô hình không lưu nguyên văn.
Cạnh tranh trực tiếp với chính người bị dùng. Một tờ báo lo người đọc hỏi chatbot thay vì vào trang báo. Một hoạ sĩ minh hoạ lo khách hàng gõ "vẽ theo phong cách của X" thay vì thuê X. Đây là điểm khác với việc một người đọc sách để học viết.
Mô hình đôi khi chép gần nguyên văn. Đã có những trường hợp mô hình tái tạo đoạn văn dài hay hình ảnh rất gần với tác phẩm gốc. Phía người sáng tác dùng điều này để chứng minh mô hình "ghi nhớ" chứ không chỉ "học".
Thiếu minh bạch. Người sáng tác không biết tác phẩm của mình có bị dùng hay không, nên không thể thương lượng hay từ chối. Họ đòi các hãng công bố nguồn dữ liệu và có cơ chế cho phép rút tác phẩm ra.
Lập luận của các hãng AI
Học khác với sao chép. Các hãng cho rằng mô hình không lưu trữ tác phẩm mà học quy luật thống kê của ngôn ngữ, hình ảnh, giống như người đọc nhiều sách rồi viết theo cách của riêng mình. Kết quả tạo ra là nội dung mới, không phải bản sao.
Sử dụng hợp lý và các ngoại lệ. Ở Mỹ, các hãng viện dẫn học thuyết sử dụng hợp lý (fair use), cho rằng việc huấn luyện có tính chuyển hoá. Ở một số nơi khác, luật có ngoại lệ cho khai thác văn bản và dữ liệu, với điều kiện tôn trọng lựa chọn từ chối của chủ sở hữu.
Không thể xin phép từng người. Với hàng tỉ trang dữ liệu, xin phép từng tác giả là bất khả thi trên thực tế. Bắt buộc như vậy sẽ chỉ để lại vài hãng lớn đủ tiền mua dữ liệu, bất lợi cho nghiên cứu và hãng nhỏ.
Chép nguyên văn là lỗi cần sửa. Các hãng thừa nhận việc tái tạo nguyên văn là không mong muốn và cho biết đã thêm biện pháp hạn chế, nhưng lập luận rằng đó là ngoại lệ chứ không phải bản chất của mô hình.
Những vụ kiện và diễn biến đáng chú ý
Tranh cãi đã ra toà ở nhiều nước. Vài mốc được đưa tin rộng rãi, chỉ nêu ở mức đã công bố:
- Cuối năm 2023, báo The New York Times kiện OpenAI và Microsoft, cho rằng hàng triệu bài báo đã bị dùng để huấn luyện mô hình mà không được phép.
- Năm 2023, kho ảnh Getty Images khởi kiện Stability AI ở Anh và Mỹ liên quan đến việc dùng ảnh của họ để huấn luyện mô hình tạo ảnh.
- Nhiều nhóm nhà văn, hoạ sĩ ở Mỹ đã khởi kiện tập thể các hãng phát triển mô hình ngôn ngữ và mô hình tạo ảnh.
- Song song với kiện tụng, một số hãng AI đã ký thoả thuận cấp phép nội dung với các cơ quan báo chí, kho ảnh, nhà xuất bản.
- Ở châu Âu, Đạo luật AI yêu cầu nhà cung cấp mô hình đa dụng công bố bản tóm tắt về dữ liệu huấn luyện và có chính sách tôn trọng quyền tác giả.
Kết quả các vụ kiện còn đang diễn ra và có thể khác nhau giữa các toà, các nước. Các phán quyết ban đầu chưa đủ để kết luận chung. Khi đọc tin "hãng AI thắng kiện" hay "thua kiện", nên xem đó là phán quyết ở giai đoạn nào, về điểm gì, chứ không phải lời kết cho cả cuộc tranh cãi.
Câu hỏi thứ hai: thứ AI tạo ra có bản quyền không
Ở nhiều nước, quyền tác giả gắn với sự sáng tạo của con người. Cơ quan bản quyền Mỹ đã nhiều lần nêu quan điểm rằng phần nội dung do máy tự tạo ra không đủ điều kiện đăng ký bản quyền, còn phần do con người sáng tạo, chọn lọc, sắp xếp thì có thể được bảo hộ. Toà án Mỹ cũng đã bác yêu cầu đăng ký bản quyền cho một tác phẩm mà người nộp nói là do máy tự tạo hoàn toàn.
Ranh giới trong thực tế rất mờ. Một người viết hàng chục câu lệnh, chọn trong trăm bức ảnh, chỉnh sửa nhiều vòng, thì phần sáng tạo của người ở mức nào? Mỗi nước đang trả lời theo cách riêng, và câu trả lời có thể khác nhau giữa văn bản, hình ảnh, âm nhạc.
Ở Việt Nam, Luật Sở hữu trí tuệ bảo hộ tác phẩm do tác giả là con người trực tiếp sáng tạo. Việc áp dụng cho nội dung có AI tham gia đang được bàn luận và có thể được làm rõ trong các văn bản mới. Nếu bạn dùng AI tạo nội dung cho mục đích thương mại, nên kiểm quy định hiện hành và điều khoản của công cụ, và hỏi luật sư sở hữu trí tuệ khi có giá trị lớn.
Các hướng giải quyết đang được bàn
Không có hướng nào được tất cả các bên chấp nhận. Bảng dưới tóm tắt các hướng chính và điểm mạnh, điểm yếu theo cách nhìn của mỗi phía.
| Hướng | Cách làm | Ưu điểm | Điểm còn tranh cãi |
|---|---|---|---|
| Cấp phép | Hãng AI trả tiền cho chủ nội dung để được dùng | Người sáng tác có thu nhập, hãng có dữ liệu hợp pháp | Chỉ chủ nội dung lớn đủ sức thương lượng, cá nhân nhỏ bị bỏ ngoài |
| Quyền từ chối | Chủ nội dung đánh dấu không cho dùng để huấn luyện | Đơn giản, áp dụng được ở quy mô lớn | Gánh nặng dồn cho người sáng tác, không có tác dụng với dữ liệu đã lấy |
| Minh bạch dữ liệu | Hãng công bố nguồn dữ liệu huấn luyện | Người sáng tác biết để đòi quyền | Hãng lo lộ bí mật kinh doanh |
| Quỹ bồi hoàn chung | Thu phí từ hãng AI, chia cho người sáng tác qua tổ chức quản lý tập thể | Không cần thương lượng từng người | Khó xác định ai được bao nhiêu |
Thực tế đang diễn ra là sự pha trộn: có cấp phép với nhà xuất bản lớn, có cơ chế từ chối, có yêu cầu minh bạch ở một số nơi. Bức tranh pháp lý sẽ còn thay đổi trong nhiều năm.
Người dùng bình thường nên hiểu gì từ cuộc tranh cãi này
Thứ nhất, cuộc tranh cãi chưa có hồi kết, nên đừng tin những khẳng định chắc nịch kiểu "dùng ảnh AI là hoàn toàn an toàn" hay "mọi thứ AI tạo ra đều vi phạm bản quyền". Cả hai đều đơn giản hoá quá mức.
Thứ hai, nếu bạn dùng AI để tạo nội dung đăng công khai hoặc bán, cẩn thận với yêu cầu bắt chước phong cách của một người sáng tác còn sống, nhân vật có thương hiệu, hay chép gần nguyên văn. Những trường hợp này rủi ro hơn hẳn so với tạo nội dung chung chung. Trang AI Bản Quyền có hướng dẫn thao tác chi tiết hơn cho người làm nội dung.
Thứ ba, khi đọc tin về cuộc tranh cãi, phân biệt rõ hai câu hỏi đã nêu ở đầu bài: dùng tác phẩm để huấn luyện là một chuyện, quyền đối với sản phẩm AI tạo ra là chuyện khác. Một phán quyết về câu hỏi này không tự động trả lời câu hỏi kia. Cũng cần nhớ luật mỗi nước khác nhau: một phán quyết ở Mỹ không có hiệu lực ở châu Âu hay Việt Nam, dù có thể ảnh hưởng đến cách các hãng hành xử trên toàn cầu. Những bài báo gộp tất cả thành "AI vi phạm bản quyền" hay "AI hợp pháp" thường bỏ qua các chi tiết quan trọng này.
Thứ tư, nếu bạn là người sáng tác, hiểu các lựa chọn của mình: tìm hiểu cơ chế từ chối mà các nền tảng cung cấp, đọc điều khoản của nơi bạn đăng tác phẩm xem họ có cấp quyền cho bên thứ ba dùng để huấn luyện không, và theo dõi động thái của các hiệp hội nghề nghiệp. Khi nghi ngờ quyền của mình bị xâm phạm, nên hỏi luật sư sở hữu trí tuệ.
Câu hỏi thường gặp
Đăng ảnh lên mạng xã hội có nghĩa là cho phép AI học từ ảnh đó không?
Không tự động như vậy, nhưng điều khoản dịch vụ của một số nền tảng có thể cấp cho họ quyền dùng nội dung theo nhiều cách. Điều khoản thay đổi theo thời gian, nên nên đọc lại phần quyền sử dụng nội dung và tìm tuỳ chọn từ chối nếu có.
Ảnh do AI tạo ra có được tự do dùng cho mục đích thương mại không?
Tuỳ điều khoản của công cụ và luật của nước bạn hoạt động. Nhiều công cụ cho phép dùng thương mại, nhưng quyền đó không loại trừ rủi ro nếu ảnh giống tác phẩm hoặc nhân vật có bản quyền. Với giá trị lớn, nên hỏi luật sư.
Bắt chước phong cách của một hoạ sĩ có vi phạm bản quyền không?
Ở nhiều nước, phong cách tự nó không được bảo hộ, còn tác phẩm cụ thể thì có. Tuy vậy, cố ý tạo nội dung giống phong cách một người còn sống để cạnh tranh với họ gây tranh cãi đạo đức lớn và có thể chạm tới các quyền khác. Ranh giới pháp lý chưa rõ ở nhiều nơi.
Vì sao các hãng AI không công bố dữ liệu huấn luyện?
Các hãng viện dẫn bí mật kinh doanh và cạnh tranh, cũng như lo ngại rủi ro kiện tụng. Phía phản đối cho rằng thiếu minh bạch khiến người sáng tác không thể bảo vệ quyền. Một số luật mới bắt đầu yêu cầu công bố ở mức tóm tắt.
Ở Việt Nam đã có quy định riêng về bản quyền với AI chưa?
Luật Sở hữu trí tuệ hiện hành bảo hộ tác phẩm do con người sáng tạo, còn các vấn đề riêng của AI đang được bàn luận và có thể được làm rõ trong văn bản mới. Bạn nên kiểm văn bản hiện hành trên cổng thông tin pháp luật chính thức.
Người sáng tác nhỏ có thể làm gì để bảo vệ tác phẩm khỏi bị AI học?
Có thể dùng tuỳ chọn từ chối của các nền tảng, chọn nơi đăng có điều khoản rõ ràng, cân nhắc đăng bản độ phân giải thấp. Không có biện pháp nào chặn tuyệt đối, đặc biệt với dữ liệu đã thu thập trước đó.